میراث آریا: سوزندوزی سیستان و بلوچستان تنها یک آرایه تزئینی نیست؛ بلکه تجلیگاه پیوند ذوق، هویت، باورها و اسطورههای کهن زاگرس تا کرانههای مکران است. این هنر اصیل که به «بلوچدوزی» نیز شهره است، با هندسه دقیق نقوش، تقارن چشمنواز و ترکیب زندهای از رنگهای گرم نظیر سرخ، نارنجی و سبز، از دل طبیعت کویری و نخلستانهای خطه جنوبشرق الهام گرفته و سالهاست که بر تار و پود جامه زنان این سرزمین جلوهگری میکند. هنری که آوازه جهانی یافته، نام استان را در ردیف مراکز مهم صنایعدستی جهان قرار داده و شناسنامه فرهنگی زن بلوچ به شمار میرود؛ زنی که با سرانگشتان هنرمند خود، رنج و زیبایی زیستبومش را کوک میزند. یک تکه پارچه، چند نخ رنگی و سوزنی که در دستان یک زن بلوچ حرکت میکند؛ حاصل کار اما تنها یک نقش زیبا نیست، بلکه بخشی از هویت، تاریخ و روایت زندگی مردمان این سرزمین است.
در خاش، سوزندوزی هنوز هنری زنده است؛ هنری که از مادران و مادربزرگها به دختران منتقل شده و در بسیاری از خانوادهها بخشی از فرهنگ و مهارت زندگی محسوب میشود. تفاوت این هنر با یک محصول صنعتی نیز درست در همینجاست؛ هر نقش با دست شکل میگیرد و پشت هر دوخت، ساعتها دقت، مهارت و تجربه نهفته است. حالا همین میراث فرهنگی میتواند بیش از گذشته به اقتصاد خانوادهها پیوند بخورد؛ بهویژه برای زنانی که در روستاها و مناطق کمتر برخوردار، امکان دسترسی محدودی به بازار کار رسمی دارند.
آموزش هزار نفر در سال؛ ظرفیت بزرگی که باید به بازار برسد
رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خاش گفت: سالانه حدود یکهزار نفر در رشتههای مختلف صنایعدستی شهرستان آموزش میبینند و گواهینامه مهارت دریافت میکنند.
ملکمسعود ریگی افزود: تاکنون بیش از ۱۰ هزار نفر در خاش آموزشهای صنایعدستی را فرا گرفتهاند که بخش قابلتوجهی از آموزشدیدگان را بانوان تشکیل میدهند.
وی ادامه داد: سوزندوزی از مهمترین و شاخصترین رشتههای صنایعدستی خاش است و علاوه بر ارزش فرهنگی، قابلیت تبدیل شدن به یک فعالیت اقتصادی و درآمدزا برای خانوادهها را دارد.
این آمار البته به معنای وجود ۱۰ هزار صنعتگر فعال در خاش نیست؛ بلکه نشاندهنده شمار افرادی است که طی سالهای مختلف آموزشهای صنایعدستی را فرا گرفتهاند و همین جامعه آموزشدیده، در صورت دسترسی بهتر به بازار، تسهیلات، طراحی و فروش، میتواند بخشی از ظرفیت اقتصاد فرهنگی شهرستان را فعال کند.
از لباس بلوچ تا محصول بازار
سوزندوزی خاش دیگر تنها در لباس سنتی بلوچ خلاصه نمیشود؛ امروز میتوان نقشهای این هنر را در کیف، شال، وسایل تزئینی و دیگر محصولات کاربردی به کار گرفت و همین تنوع، امکان ورود این هنر به بازارهای جدید را افزایش میدهد.
مسئله اصلی اکنون تنها افزایش تولید نیست؛ بلکه ایجاد زنجیرهای است که آموزش را به تولید، تولید را به بازار و بازار را به درآمد پایدار برای هنرمند متصل کند. بازارچههای صنایعدستی، نمایشگاههای مناسبتی، حضور در رویدادهای استانی و ملی و عرضه مستقیم محصولات از جمله مسیرهایی است که میتواند فاصله میان هنرمند و مصرفکننده را کاهش دهد.
چهار مهر اصالت ملی؛ نشانهای از کیفیت هنر خاش
ریگی همچنین از موفقیت چهار هنرمند صنایعدستی شهرستان در دریافت مهر اصالت ملی خبر داد؛ موفقیتی که نشان میدهد بخشی از تولیدات هنرمندان خاش از ظرفیت لازم برای مطرح شدن در سطح ملی برخوردار است.
در سطح بینالمللی نیز نام زرخاتون عظیمی، هنرمند سوزندوز ایرندگانی خاش، با هنر سوزندوزی بلوچ گره خورده است؛ آثار او موفق به دریافت مهر اصالت یونسکو شده و نقش مهمی در معرفی این هنر در سطحی فراتر از منطقه داشته است. حتی سالها پس از فعالیت این بانوی هنرمند، روایت زندگی و هنر او همچنان ادامه دارد و مستندی درباره زرخاتون عظیمی نیز ساخته شده که بخشهایی از آن در خاش، ایرندگان و روستای گِنز تصویربرداری شده است.
ایرندگان؛ یکی از خاستگاههای مهم سوزندوزی خاش
در میان مناطق مختلف خاش، ایرندگان جایگاه ویژهای در تاریخ سوزندوزی بلوچ دارد. استادان و هنرمندان این منطقه طی نسلهای مختلف، نقوش و شیوههای دوخت را حفظ و به شاگردان خود منتقل کردهاند.
«پرکار» یکی از شیوههای شناختهشده سوزندوزی در این منطقه است و روایتهای محلی، نقش استادانی همچون مهناز جمالزهی و شاگردان او را در تداوم و گسترش این هنر برجسته میدانند. زرخاتون عظیمی نیز از جمله هنرمندانی بود که از کودکی این هنر را فرا گرفت و بعدها در آموزش و معرفی سوزندوزی بلوچ نقش داشت؛ روایتهایی از فعالیت او نشان میدهد که آموزش این هنر در ایرندگان تنها به یک نسل محدود نمانده و شاگردان متعددی از مناطق مختلف برای فراگیری آن نزد استادان این منطقه رفتهاند.
سوزندوزی بلوچ در گستره وسیعی از سیستان و بلوچستان رواج دارد و در منطقه خاش و گشت نیز شیوههای خاصی از دوخت و نقش دیده میشود. این هنر عموماً با پوشاک سنتی بلوچ پیوند دارد، اما در سالهای اخیر کاربرد آن به محصولات متنوعتری گسترش یافته است. ویژگی مهم سوزندوزی، دستساز بودن آن است؛ نقشها با نخ و سوزن و بدون اتکا به تولید صنعتی شکل میگیرند و همین موضوع به هر اثر، هویت و ارزش هنری متفاوتی میبخشد.
در خاش نیز صنایعدستی تنها به سوزندوزی محدود نیست و رشتههایی مانند سکهدوزی، آینهدوزی، خامهدوزی، حصیربافی و دیگر هنرهای سنتی در میان هنرمندان منطقه رواج دارد.
اکنون چالش اصلی این حوزه، حفظ این میراث در کنار اقتصادی کردن آن است؛ بهگونهای که آموزشهای گسترده به تولید واقعی، تولید به فروش و فروش به درآمد پایدار برای هنرمندان تبدیل شود. اگر بازار، طراحی نوین، بستهبندی، برندینگ، فروش اینترنتی و حضور در نمایشگاههای ملی و خارجی در کنار مهارت سنتی قرار گیرد، سوزندوزی خاش میتواند از یک هنر خانوادگی به بخشی از اقتصاد فرهنگی منطقه تبدیل شود؛ اقتصادی که سرمایه اصلی آن نه کارخانه و ماشینآلات، بلکه مهارت دست زنان بلوچ و میراثی است که نسل به نسل منتقل شده است.
شهرستان مرزی خاش در ۱۸۵ کیلومتری جنوب زاهدان مرکز سیستان و بلوچستان واقع شده است.
انتهای پیام/
نظر شما